— Ես ասացի՝ ոչ,— կրկնեց Կատյան՝ հուսահատորեն փորձելով իրեն ձեռքի տակ պահել։— Սա իմ բնակարանն է։ Եվ ես չեմ պատրաստվում…
— Ինչպե՞ս թե քո բնակարանը։ Մենք բոլորս այստեղ ենք ապրում, և դու չես կարող այստեղ որոշել, թե ով պետք է ապրի դրանում, իսկ ով՝ ոչ,— արձակեց սկեսուրը։
— Քո՞նը,— ընդհատեց նրան սկեսուրը։— Իսկ ընտանի՞քը։ Սաշա՛, դու լսո՞ւմ ես, թե ինչ է ասում քո կինը։
***
Կատյան դանդաղ, գրեթե անհավանությամբ բացեց իր բնակարանի դուռը։ Ժամացույցին գրեթե ինն էր։ Աշխատանքում ուշացել էր՝ այդպես էլ չավարտելով այն կարևոր նախագիծը, որը կլանել էր ամբողջ օրը։ Խոհանոցը, ինչպես միշտ, լցված էր աղմուկով՝ սկեսրոջ բարձր ձայնը լսվում էր ամբողջ բնակարանով մեկ։
— Նորից ուշացա՛ծ,— բացականչեց Լյուդմիլան, երբ դուռը բացվեց։— Սաշան սոված է, նստած է։
Կատյան խորը հոգոց հանեց՝ վերարկուն հանելով։ Ավելի ու ավելի քիչ էր հասկանում, թե ինչ է կատարվում։ Մեկ ու կես ամիս առաջ, երբ Սաշան խնդրեց իր ծնողներին ընդունել իրենց վերանորոգման ժամանակ, դա պարզ գործ էր թվում՝ առավելագույնը երկու-երեք շաբաթ։ Ժամանակն անցավ, իսկ նրանք այդպես էլ չգնացին։ Թվում է՝ ևս մեկ կամ երկու ամիս, և այս ամբողջ պատմությունը կվերածվի ձգձգվող մղձավանջի։
— Բարի երեկո բոլորին,— ասաց Կատյան՝ խոհանոց մտնելով։ Սեղանի շուրջ նստած էին Սաշան և Նիկոլայը՝ քթները հեռուստացույցին խրած։ Լյուդմիլան կաթսաներով էր զբաղված վառարանի մոտ՝ կարծես ընթրիք չի եղել։
— Ես խնդրել էի յոթից ուշ չգալ,— շարունակեց Լյուդմիլան՝ նայելով Կատյային։— Մենք ռեժիմ ունենք, սովոր ենք ժամանակին ընթրել։
Կատյան գրեթե աննկատ ուսերը թոթվեց և, չհագնվելով, մոտեցավ սառնարանին։
— Ես աշխատանք ունեմ,— հանգիստ պատասխանեց նա։— Կարևոր նախագիծ։ Պետք էր ավարտել։
— Աշխատանք, աշխատանք…— ծաղրեց Լյուդմիլան՝ քթնոց հանելով։— Իսկ ամուսնու մասին ո՞վ կմտածի։ Սաշա՛, ասա՛ նրան։
Սաշան կծկվել էր աթոռին՝ ուսը թարսի պես շարժելով։ Նրա ձայնի մեջ ինչ-որ անհարմարություն կար, կարծես ինքն էլ չգիտեր, թե ինչ է ուզում։ Նրա պատասխանը ուշացումով եկավ.
— Կատյու՛շ, գուցե իսկապես արժե ավելի շուտ գալ։
Կատյան սեղմեց շուրթերը։ Ավելի վաղ նման բան չէր եղել։ Սաշան երբեք չէր մեղադրել նրան ուշանալու համար։ Բայց հիմա… ծնողների հայտնվելուց հետո նա ինչ-որ այլ կերպ էր դարձել։ Թե՞ դա միայն նրան էր թվում։
— Այո՛, այո՛,— որդուն աջակցեց Նիկոլայը՝ հեռուստացույցից հայացքը կտրելով։— Կինը պետք է մտածի ընտանիքի մասին։ Ահա մեր ժամանակներում…
Կատյան մի վայրկյան կանգ առավ՝ զգալով, թե ինչպես է կրծքավանդակը ծանր սեղմվում։ Ավելի վաղ ամեն ինչ այլ կերպ էր։ Իսկ հիմա… հիմա նա չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչ է կատարվում։
— Ես հիմա ընթրիք կպատրաստեմ,— ասաց նա՝ մթերքներով լի տոպրակները հանելով։
— Մի՛ տանջվիր,— քթնոց հանեց Լյուդմիլան՝ կաթսաներից չհեռանալով։— Ես ամեն ինչ արել եմ։ Եվ քո ամանեղենն էլ եմ տեղափոխել, այն սխալ տեղում էր։
Կատյան կանգ առավ՝ չհավատալով իր ականջներին։
— Ի՞նչ է նշանակում տեղափոխել։ Սա իմ խոհանոցն է, Լյուդմիլա…— նրա ձայնը մի փոքր դողում էր վիրավորանքից։
— Հենց այդպես էլ կա, քո խոհանոցը,— ընդհատեց սկեսուրը։— Բայց պետք է ամեն ինչ խելամտորեն կազմակերպել։ Ես փորձառու տնային տնտեսուհի եմ։
Կատյան զգաց, թե ինչպես է իր մարմնի ջերմաստիճանը բարձրանում։ Նա շուրջը նայեց սեղանին՝ Սաշային, որը մի ժամանակ այդքան մոտ ու հասկանալի էր, հիմա նստած էր և խուսափում էր նրա հայացքից։ Իսկ նրա կողքին նստած այս մարդը ակնհայտորեն սահմանների մասին ոչ մի պատկերացում չուներ։
— Եվ առհասարակ,— շարունակեց Լյուդմիլան՝ ուշադրություն դարձնելով պատերի պաստառներին,— այստեղ հաստատ վերանորոգում է պետք։ Այս ամենը ինչ-որ հին տեսք ունի։
— Լյուդմիլա…— Կատյան փորձում էր որքան հնարավոր է հանգիստ խոսել, թեև դա դժվար էր։— Մենք պայմանավորվել էինք, որ դուք մեզ մոտ կապրեք, քանի դեռ ձեզ մոտ վերանորոգում է։ Բայց վերանորոգումը նույնիսկ չի սկսվել։ Գուցե ժամանակն է մտածել…?
— Օ՜հ, վերանորոգման հետ դժվարություն առաջացավ,— հոգոց հանեց Լյուդմիլան՝ ձեռքերը տարածելով։— Վարպետները խաբեցին, ոչ այն նյութերը բերեցին։ Դեռ մի փոքր էլ ձեզ մոտ պետք է ապրենք։
— Որքա՞ն,— զուսպ հարցրեց Կատյան։
— Դե, երկու-երեք ամիս, ոչ ավելի,— անհոգ պատասխանեց Լյուդմիլան՝ կարծես խոսքը ինչ-որ աննշան բաների մասին լիներ։— Իսկ ի՞նչ կա որ։ Մենք չենք խանգարում։
Կատյան զգաց, թե ինչպես են ձեռքերը սկսում դողալ։ Երկու-երեք ամիս։ Այս ամենը կշարունակվի՞ ևս երկու-երեք ամիս։ Դա նման էր անվերջանալի մղձավանջի։
— Սաշե՛նկա,— հանկարծ քաղցր երգեց Լյուդմիլան՝ ժպտալով այնպես, ինչպես միայն նա գիտեր։— Իսկ գուցե ընդհանրապես չշտապե՞նք վերանորոգումը։ Վաճառենք մեր բնակարանը, իսկ այստեղ բոլորս միասին կապրենք։ Տեղը կբավականացնի։
Կատյան զգաց, թե ինչպես է շունչը կտրվում։ Սա իր բնակարանն է։ Իր սեփականությունը։ Եվ հիմա սկեսուրն առաջարկում է նրան…?
— Հիանալի գաղափար է, մա՛մ,— ոգևորվեց Սաշան։— Իսկապես, Կա՞թ։ Դու ոչինչ չես հասցնում, իսկ այսպես նա մեզ կօգնի։
Նիկոլայը գլխով արեց՝ աջակցելով որդուն։
— Ճիշտ է։ Երիտասարդներին ավագների աջակցությունն է պետք։ Եվ թոռնիկների հարցում էլ կօգնենք, երբ հայտնվեն։
Կատյան նստեց աթոռին, գլուխը լիքն էր անտանելի մտքերով։ Ե՞րբ հասցրեց իր կյանքը վերածվել այս աբսուրդի։ Ե՞րբ դադարեց նա լինել իր ճակատագրի տիրուհին։
— Ո՛չ,— կտրուկ ասաց Կատյան՝ վեր կենալով։
— Ի՞նչ,— Լյուդմիլան կտրուկ շրջվեց՝ չհավատալով իր ականջներին։
— Ես ասացի՝ ոչ,— կրկնեց Կատյան՝ հուսահատորեն փորձելով իրեն ձեռքի տակ պահել։— Սա իմ բնակարանն է։ Եվ ես չեմ պատրաստվում…
— Քո՞նը,— ընդհատեց նրան սկեսուրը։— Իսկ ընտանի՞քը։ Սաշա՛, դու լսո՞ւմ ես, թե ինչ է ասում քո կինը։
Սաշան կնճռոտեց ճակատը, նրա դեմքն ավելի ու ավելի լարված էր դառնում։
— Կա՛թ, դե ինչի՞ց ես սկսում։ Մայրիկը ճիշտ բան է ասում։ Միասին ապրելն ավելի հեշտ է…
— Ավելի հեշտ,— Կատյան վեր կացավ, նրա ձայնը կոշտացավ։— Ավելի հեշտ է մշտական վերահսկողության տակ ապրե՞լը։ Հանդուրժե՞լը, թե ինչպես են իմ տանը հրամայում օտար մարդիկ։
— Ի՞նչ օտար մարդիկ,— վրդովվեց Լյուդմիլան, նրա ձայնը գրեթե թշնամական դարձավ։— Մենք քո ամուսնու ծնողներն ենք։
— Եվ ի՞նչ,— Կատյան բարձրացրեց ձայնը՝ չկարողանալով զսպվել։— Դա ձեզ իրավունք է տալիս տնօրինել իմ սեփականությունը։
Սաշան վեր թռավ տեղից, դեմքը կարմրեց, աչքերը լայնացան։
— Դադարի՛ր գոռալ մայրիկի վրա,— գրեթե ճչաց նա, ինչպես ապտակ ստացած տղա։— Ի՞նչ եղավ քեզ հետ։ Ավելի վաղ դու այդքան հասկացող էիր…
Կատյան այնպես սեղմեց բռունցքները, որ եղունգները խրվեցին մաշկի մեջ՝ փորձելով դուրս չթողնել ամբողջ այն զայրույթը, որը կուտակվել էր նրա մեջ վերջին մեկ ու կես ամիսների ընթացքում։
— Հասկացո՞ղ։ Այո՛, եղել եմ։ Մինչև դուք չսկսեցիք իմ տունը վերածել զորանոցի։
— Ինչպե՞ս ես համարձակվում այդպես խոսել,— Լյուդմիլան ձեռքերը ծափ տվեց, կարծես ինչ-որ մեկը թքել էր նրա դեմքին։— Սաշա՛, դու լսո՞ւմ ես, թե ինչ է նա ասում։
Սաշան շփոթված հայացքը մորից կնոջ վրա էր տեղափոխում, կարծես առաջին անգամ էր տեսնում մարդկանց, ովքեր չեն կարողանում պարզապես նորմալ ապրել։
— Կա՛թ, արի հանգիստ քննարկենք ամեն ինչ…
— Ո՛չ, Սաշա,— Կատյան ուղղվեց, զսպելով արցունքները։— Բավական է։ Ես լռել եմ մեկ ու կես ամիս։ Հանդուրժել եմ, թե ինչպես են վերափոխում իմ խոհանոցը, ինչպես են տեղափոխում իմ իրերը, ինչպես են հրամայում ինձ իմ տանը, իմ կյանքում։
— Մենք պարզապես ուզում էինք օգնել,— միջամտեց Նիկոլայը՝ փորձելով արդարանալ, բայց միևնույն է հնչում էր որպես լուռ հանձնում։— Կարգի բերել…
— Կա՞րգ,— Կատյան կտրուկ շրջվեց դեպի սկեսուրը, կարծես նա ինչ-որ բոլորովին անտեղի բան էր ասել։— Իսկ ո՞վ է ձեզ խնդրել։ Սա իմ տունն է, իմ կանոնները։
— Ինչպիսի կոպիտ է,— սեղմեց շուրթերը Լյուդմիլան, նրա դեմքը զայրույթից գունատվել էր։— Սաշե՛նկա, դու թույլ կտա՞ս նրան այդպես խոսել մեզ հետ։
Կատյան զգաց, թե ինչպես է ամբողջ ուժը հեռանում, ինչպես է ներսի դատարկությունը լցնում նրան։ Եվս որքա՞ն կարելի է համբերել։ Եվս որքա՞ն կշարունակվի այս կատակերգությունը։
— Հեռացե՛ք,— հանգիստ ասաց Կատյան, բայց այնպես, որ բոլորը լռեցին։
— Ի՞նչ,— Լյուդմիլան կանգ առավ բարձրացրած գդալով՝ չկարողանալով հավատալ իր ականջներին։
— Ես ասացի՝ դուրս իմ տնից,— Կատյան ավելի բարձր կրկնեց, նրա ձայնը բետոնի պես կոշտացավ։— Հենց հիմա։ Հավաքեք իրերդ և հեռացեք։
Խոհանոցում տիրող լռությունը խլացնող էր։ Լյուդմիլան գունատվեց, Նիկոլայը շփոթված աչքերը թարթում էր, իսկ Սաշան բաց բերանով կանգնած էր՝ կարծես չէր հավատում կատարվածին։
— Դու չես կարող…,— սկսեց Լյուդմիլան՝ չհավատալով, որ նման բան ընդհանրապես հնարավոր է։
— Կարող եմ,— կտրուկ պատասխանեց Կատյան՝ նայելով նրա աչքերին։— Սա իմ բնակարանն է։ Իմ սեփականությունը։ Եվ ես այլևս թույլ չեմ տա որևէ մեկին այստեղ հրամայել։
Կատյան վճռականորեն անցավ հյուրասենյակ, որտեղ քնած էին իր սկեսուրն ու սկեսրայրը, և սկսեց հավաքել նրանց իրերը։ Նա զգում էր, թե ինչպես է յուրաքանչյուր րոպեն անվերջության պես ձգվում, բայց կանգնել չէր կարողանում։
— Կա՛թ, կանգնի՛ր,— Սաշան բռնեց նրա ձեռքը, ինչպես փոքրիկ տղա, որը չի հասկանում, թե ինչ է կատարվում իր հետ։— Դու չես կարող այդպես վարվել իմ ծնողների հետ։
— Կարող եմ,— Կատյան ազատեց ձեռքը՝ ատամները սեղմած, զսպելով իր ներսի փոթորիկը։— Եվ եթե դու համաձայն չես, կարող ես գնալ նրանց հետ։
— Ի՞նչ,— Սաշան հետ քաշվեց։— Դու ինձ դուրս ես անո՞ւմ։
— Ո՛չ,— գլուխը թափահարեց Կատյան։— Ես քեզ ընտրություն եմ տալիս։ Կա՛մ դու մնում ես ինձ հետ՝ հարգելով իմ կանոնները, կա՛մ գնում ես ծնողներիդ մոտ։
— Անշնորհակա՛լ,— գոռաց Լյուդմիլան՝ վիրավորված սեղմելով շուրթերը։— Մենք նրա հետ ամբողջ հոգով, իսկ նա…
— Իրերը հավաքված են,— ընդհատեց Կատյան։— Դուք հինգ րոպե ունեք բնակարանը լքելու համար։
— Կամ ի՞նչ,— Լյուդմիլան նեղացրեց աչքերը՝ ծաղրականորեն սեղմելով շուրթերը։
— Կամ ես ոստիկանություն կկանչեմ,— հանգիստ պատասխանեց Կատյան, նրա աչքերը չդողացին։— Հավատացեք, ես բավականաչափ վճռականություն ունեմ ապօրինի բնակության մասին դիմում գրելու համար։
— Սաշա՛,— ճչաց Լյուդմիլան՝ բռնելով նրա ձեռքը։— Ինչ-որ բան արա՛։
Բայց Սաշան կանգնած էր ինչպես սյուն՝ շփոթված նայելով կնոջը, հետո ծնողներին։ Նրա աչքերում խուճապ էր երևում։ Նա երբեք նման ընտրության առաջ չէր կանգնել։
— Ժամանակը գնաց,— Կատյան նայեց ժամացույցին, նրա ձայնն այլևս այնքան հոգնած չէր, որքան նախկինում։
Լյուդմիլան բերանը բացեց պատասխանելու համար, բայց Նիկոլայը հանկարծ բռնեց նրա ձեռքը, նրա ձայնը հանգիստ էր, բայց կոշտ։
— Գնանք, Լյուդա։ Մեզ այստեղ ուրախ չեն։
— Ինչպե՞ս թե ուրախ չեն,— վրդովվեց Լյուդմիլան, նրա դեմքը աղավաղվեց։— Հարազատների հետ այդպես չեն վարվում։ Սաշա՛, ասա՛ նրան։
Սաշան մի ոտքից մյուսը տեղափոխվում էր, կարծես չգիտեր, թե ուր գնա։ Աչքերը խուսափում էին կնոջ աչքերին հանդիպելուց, և դա նրան անհանգստացնում էր, բայց նա այլ կերպ չէր կարող։
— Կա՛թ, գուցե ամեն դեպքում այդքան կտրուկ չլինենք։ Արի քննարկենք…,— նրա ձայնը դողում էր լարի պես։
— Քննարկելու ոչինչ չկա,— պատասխանեց Կատյան, և նրա ձայնի մեջ այնպիսի կոշտություն կար, որ կարծես բնակարանի պատերը սկսեցին բարձրանալ՝ նրան պաշտպանելու համար։— Ես ամեն ինչ որոշել եմ։
Լյուդմիլան և Նիկոլայը, ինչպես երկու հին, մթագնած հայելիներ, լուռ հավաքվեցին և ուղղվեցին դեպի ելքը։ Դռան մոտ Լյուդմիլան, դեռ հրաշքի հույս ունենալով, շրջվեց, նրա աչքերը լցված էին արցունքներով։
— Սաշե՛նկա, դու չե՞ս թողնի մեզ։
Սաշան կանգնած էր ինչպես քարացած և անօգնական ձեռքերը տարածեց։
— Մա՛մ, ես… ես կփորձեմ խոսել Կատյայի հետ։ Գուցե նա հանգստանա…
Երբ նրա ծնողների հետևից դուռը փակվեց, բնակարանի օդը ծանրացավ, ինչպես անձրևը, որը հենց նոր է սկսելու տեղալ երկնքից։ Սաշան շրջվեց դեպի կինը, և նրա աչքերում այնքան հարց կար, որ Կատյան քիչ էր մնում լաց լիներ ցավից, բայց զսպվեց։
— Լսիր, ես չէի ուզում, որ ամեն ինչ այդպես ստացվի։ Պարզապես ծնողներն իսկապես դժվար իրավիճակում հայտնվեցին… այդ վերանորոգումը…
— Ի՞նչ վերանորոգում, Սաշա,— հոգնած նայեց նրան Կատյան։— Այն նույնիսկ չեն սկսել։ Քո ծնողները պարզապես որոշել էին գրավել իմ տունը ինչպես ամրոց, և դու թույլ տվեցիր։
— Մի՛ ասա այդպես,— բռնկվեց Սաշան, կարծես նրան ասեղով խոցեին։— Նրանք վատ բան չէին ուզում։ Պարզապես մտածում էին, որ միասին ապրելն ավելի լավ կլինի։
— Ավելի լա՞վ ում համար,— Կատյան նստեց բազմոցին։ Կարծես ամբողջ ուժը հեռացել էր նրանից։— Քե՞զ համար։ Իրե՞նց համար։ Իմ մասին ո՞վ մտածեց։
Սաշան նստեց կողքին, ձեռքը մեկնեց նրան, փորձելով գոնե ինչ-որ փրկություն գտնել։ Բայց Կատյան չափազանց հեռու էր։
— Կատյու՛շ, արի ամեն ինչ ուղղենք։ Ես կխոսեմ ծնողների հետ…
— Ո՛չ, Սաշա,— նրա ձայնը գրեթե շշուկ էր, բայց այնքան կոշտ, որ դրա հնչյունից նրա երակներում արյունը սառեց։— Արդեն ուշ է ինչ-որ բան ուղղելու համար։ Ես ամուսնալուծության դիմում կտամ։
— Ի՞նչ,— Սաշան վեր թռավ, աչքերը լայնացան, ինչպես այն մարդու, որի ոտքերի տակից հողը դուրս է գալիս։— Այսպիսի անհեթեթությա՞ն պատճառով։
— Անհեթեթությո՞ւն,— Կատյան դառնորեն ժպտաց, ձայնի մեջ ինչ-որ ցավոտ սառնությամբ։— Դու անհեթեթություն ես անվանում այն, որ թույլ տվեցիր քո ծնողներին հրամայել իմ տանը։ Որ ոչ մի անգամ իմ կողքին չկանգնեցիր։ Դու գիտեիր, որ նրանք մտադիր են մշտապես բնակվել այստեղ և լռում էիր։ Սա սխալ չէ, Սաշա։ Սա դավաճանություն է։
Հաջորդ առավոտ Կատյան գնաց դատարան։ Նրա ձեռքերը չէին դողում, որովհետև որոշումը ժայռի պես կոշտ էր։ Եվ երբ նա վերադարձավ տուն, ոչ վախ կար, ոչ զղջում՝ միայն դատարկություն և թեթևություն, կարծես նրանից ծանր վերմակ լիներ հանված։
Սաշան տատանվում էր իր և ծնողների միջև։ Գալիս էր, դռան մոտ կանգնում ծաղիկներով, ինչպես հին սովորություն՝ դժբախտ փորձ՝ ձևացնելու, թե դեռ կարելի է ամեն ինչ փրկել։
— Ես ամեն ինչ գիտակցեցի, Կա՛թ։ Արի ևս մեկ անգամ փորձենք։
Բայց Կատյան անդրդվելի էր, ինչպես ձմեռային քամին։
— Ո՛չ, Սաշա։ Դու ընտրեցիր քո ճանապարհը, իսկ ես՝ իմը։
Ամուսնալուծությունից հետո կյանքը կարծես թեթև հոգոց հանեց։ Կատյան սկսեց լողավազան հաճախել, փոխեց իր կերպարը, նույնիսկ սկսեց բաժակ բարձրացնել ընկերների հետ, որոնց հետ չէր կարողանում նստել սեղանի շուրջ սկեսրոջ հսկողության տակ։ Ամեն ինչ, ինչի մասին նա երազում էր, ինչ անել չէր համարձակվում։
Մի երեկո, իր բազկաթոռին գրքով նստած, Կատյան հասկացավ, որ չի հիշում, թե երբ է վերջին անգամ իրեն այդքան իսկապես կենդանի զգացել։
— Ազատություն,— շշնջաց նա՝ շուրջը նայելով իր հարմարավետ տանը։— Ահա թե ինչն է իսկապես կարևոր։
Հեռախոսը զանգեց, թրթռոցը նրան դուրս բերեց մտքերի մեջից։ Լյուդմիլան, իհարկե, փորձում էր զանգել։
Կատյան նայեց էկրանին, բայց չվերցրեց խոսափողը։ Հեռացրեց համարը։ Նրա ձեռքը չդողաց։ Դա այլևս իր պատմությունը չէր, իր ցավը չէր։
Առջևում նոր կյանք էր։ Կյանք, որտեղ ոչ ոք չի կարողանա ներխուժել իր անձնական տարածք, որտեղ նա ինքը կորոշի, թե ում հետ լինել և ում վստահել։ Եվ դա ամենակարևորն էր։
