Այլևս ոչ ուժ, ոչ էլ իմաստ չկար լողալու։ Շուրջը միայն ջուր էր, և բռնվելու ոչինչ չկար։ Թուսյան ծանր հոգոց հանեց, գալարվեց ամուր գնդակի մեջ ու անշարժացավ, կարծես լուռ աղոթելով…
Դժբախտությունը եկավ, ինչպես հաճախ է լինում, հանկարծակի։ Հետո կսկսեն պարզել, թե ով է մեղավոր, ում պատժել, կբարձրացնեն արխիվները, կստուգեն համակարգերը։ Իսկ առայժմ վաղ առավոտ էր։ Արևը դանդաղ բարձրանում էր արթնացող դաշտերի ու անտառների վրայով՝ երկինքը ներկելով ոսկեգույն-ծիրանագույն լույսով։
Այդ լռությունը խախտեց ջրի խուլ մռնչյունը։ Մի քանի ժամվա ընթացքում ալիքը ծածկեց երեք գյուղերի ու մոտակա ավանի փողոցները, բանջարանոցներն ու տները։ Մարդիկ, շփոթված ու քնկոտ, խուճապահար վազվզում էին՝ բռնելով առաջին պատահածը։ Ոմանք փորձում էին իրերը տանիք տեղափոխել, ոմանք էլ անասուններին էին դուրս հանում։ Ամենուր լսվում էին տագնապալի ճիչեր, գութկոտ կոկորդում, հաչոց, ոռնոցներ։
Կատուները, փրկվելով, ցատկում էին ծառերի ու տների տանիքները։ Ջուրը քշում էր փխրուն կառույցները, փայտե նստարանները, մանկական խաղալիքները, տախտակներն ու աղբը, որն, ինչպես թվում էր, գյուղում երբեք չէր եղել։
Նախօրեին Ստեփան Ֆեոդորովիչը Թուսյայի, հավերի ու ճագարների համար լիքը կերամաններ էր թողել ջրով և մեկնել քաղաք։ Ուզում էր տեսնել կնոջը, ով վերջերս սրտի հետ կապված խնդիրներով հիվանդանոց էր ընկել, հետո էլ այցելել դստերը և թոռներին։ Նախատեսում էր մինչև երեկո վերադառնալ, բայց ամեն ինչ այլ կերպ դասավորվեց։ Միլոչկան՝ նրա կինը, արդեն շատ ավելի լավ էր զգում իրեն և չէր ուզում բաց թողնել ամուսնուն՝ հարցուփորձ անելով տնային տնտեսության, եղանակի ու հարևանների մասին։ Իսկ երբ նա հասավ դստերը, վերջինս պնդեց առատ ճաշի, և նրան անմիջապես «գերի վերցրեցին» երեխաները՝ Մաշկան ու Ֆեդկան։ Նրանք պաշտում էին պապիկին, հատկապես նրա պատմություններ պատմելու ունակության համար, կարծես ինքն էր ապրել դրանցում։
Երբ նա արդեն պատրաստվում էր հետդարձի ճանապարհին, երկինքը ամպրոպով պատռվեց։ Տեղում էր պատի պես անձրև, որոտը ցնցում էր պատուհանները, կայծակները ճեղքում էին երկինքը։ — Հա՛յրիկ, այսպիսի փոթորկի՞ց ես գնում, — անհանգստացավ Կատյան։ — Մնա՛ մեզ մոտ, գիշերիր, իսկ առավոտյան կգնաս։
— Դե ինչպե՞ս թողնեմ նրան, — հոգոց հանեց ծերունին։ — Թուսյան շուտով ձագեր կբերի, та и если у нас такая ливень, то хату затопит։ Բայց արդյունքում նա մնաց։ Ամպրոպը կարծես ինչ-որ շատ ավելի լուրջ բանի նախանշան լիներ։
Թուսյան պարսպի մոտ պառկած լսում էր խավարը։ Շուրջը ամեն ինչ օտար էր թվում՝ տանիքից ընկնող հազվադեպ կաթիլներ, անհետացած ձայներ, ներսում տագնապ։ Փորում գտնվող ձագերը շարժվում էին՝ շուտով։ Նա դողում էր յուրաքանչյուր խուլ գոռոցից և փորձում էր հանգստացնել տագնապը։
Առավոտյան եկավ մի աղմուկ, անծանոթ ու սարսափելի։ Ջուր։ Այն արագորեն ժամանում էր՝ լցնելով բակը։ Հավաքելով բոլոր ուժերը՝ Թուսյան բարձրացավ նստարանին, հետո, երբ ջուրը լցրեց նույնիսկ այն, ցատկեց պղտոր հեղուկի մեջ։ Հոսանքը նրան տարավ դեպի գոմի մոտ գտնվող վանդակները, որոնք ժամանակին ամրացված էին մետաղալարով։ Բռնվելով եզրից՝ նա բարձրացավ։ Այնուհետև կանգնած էր բարձր վանդակ։ Սկզբում չկարողացավ։ Հետո, դողալով, թույլ տվեց ջրին բարձրացնել իրեն, և այսպես, պոռթկումներով, սողաց մինչև տանիքը։ Այստեղ նա թաքնվեց։ Ջուրը լիզում էր եզրերը, շուրջը ամեն ինչ վերածվել էր անծայրածիր լճի, և Թուսյան չգիտեր՝ մահվան սպասի՞, թե՞ փրկության։
Ստեփան Ֆեոդորովիչը վաղ արթնացավ։ Կատյան արդեն խոհանոցում էր։ — Հա՛յրիկ, — սկսեց նա, և նա հասկացավ՝ ինչ-որ բան է պատահել։ — Սա մայրիկը չէ։ Նայի՛ր։
Նա տեսավ հեռախոսի էկրանը։ Նորություններ։ Նկարներ։ Ռեպորտաժ։ Ջրհեղեղ։ Նրա գյուղը։ Նրա տունը։ Նրա Թուսյան։ — Տե՛ր Աստված, Թուսյա… — միայն դա կարողացավ արտաբերել նա։ Նա րոպեների ընթացքում հագնվեց։ — Ես քեզ հետ եմ, — սկսեց Կատյան։ — Ոչ, մնա՛ երեխաների հետ։ Այդպես ինձ համար ավելի հեշտ կլինի։
Ավտոկայանում նա լսեց. ավտոբուսները չեղարկված են։ Եվ հենց այդ պահին նկատեց ծանոթ կերպար։ — Մակաարիչ, կանգնի՛ր։
Այսպես նրանք գնացին, մինչև հասան շրջափակմանը։ Այնուհետև՝ միայն նավակներով։
Թուսյան բարձրացրեց գլուխը։ Նա լսեց։ Նավակ։ Մարդիկ։ Տղամարդու ձայն. — Համբերի՛ր, գեղեցկուհի։ Հիմա քեզ համար կվերադառնանք։
Թուսյան իսկապես իսկական գեղեցկուհի էր. ձյունաճերմակ, փափուկ, խնամված մորթի, իսկ գլխի մի կողմում՝ մեծ սև բիծ, որի պատճառով նա միաժամանակ և՛ գեղեցիկ, և՛ խորհրդավոր տեսք ուներ։ Նավակը անհետացավ տեսադաշտից, և Թուսյան, չհասկանալով, թե ինչ էին իրեն հենց նոր ասել, նորից իջավ գոմի տանիքին՝ ծանր շնչելով։ Նրա մարմինն արդեն դողում էր հազվադեպ, բայց զգալի ցավերի ալիքներից՝ ծնունդը շատ մոտ էր։
Անցավ մոտ կես ժամ, և նավակը վերադարձավ, բայց չկարողացավ մոտենալ գոմին՝ մինչև Թուսյան մնում էր առնվազն հինգ մետր։ Նավակի մեջ գտնվող տղամարդը, նույնը, որը նրան նախկինում կանչում էր, նորից սկսեց կանչել.
— Դե՛, սիրունիկ, լողա՛ ինձ մոտ, լավիկ, — ջրին ծափ տալով նա ձեռքը մեկնեց նրան։
Թուսյան, թաթերը տեղափոխելով, հառաչում էր, բայց ջրի հանդեպ ունեցած վախը կ сковывал նրա շարժումները։ Տեսնելով, որ շունը չի համարձակվում ցատկել, տղամարդը թքեց, հանեց բաճկոնն ու կոշիկները և ցատկեց ջուրը։
— Դու ի՞նչ ես անում, Սերյոգա, խելքդ կորցրե՞լ ես, — գոռաց նրա ընկերը։
— Դե հեռացի՛ր, — մռմռաց նա ի պատասխան և ավելի արագ լողաց։ — Նա չէ՞ որ ապրել է ուզում։
Թուսյան, կարծես վերջապես լսելով կանչը, վճռեց և նետվեց ջուրը։ Նրա թաթերը դժվարությամբ էին շարժվում, ուժերը սպառվում էին, և նա սկսեց խորտակվել, երբ Սերյոգան բռնեց նրան և քաշեց նավակը։ Նա դողացող շանը ծածկեց իր բաճկոնով և զգուշորեն սեղմեց իրեն՝ փորձելով տաքացնել։
— Իմ կարծիքով, նա ծննդաբերում է, — նկատեց նրա գործընկերը՝ տեսնելով, թե ինչպես Թուսյան նորից բարձրացավ և ծանր շնչեց։
— Դե ինչ օր է, — հոգոց հանեց Սերյոգան, — արի՛ք արագացնենք։
Մինչ նավակը հասավ ափ, Թուսյան ունեցավ իր առաջին ձագը։ Նա սարսուռով լիզում էր նրան՝ հազիվ կանգնելով թաթերի վրա։
Միևնույն ժամանակ ափին Ստեփան Ֆեոդորովիչը քայլում էր առաջ ու հետ դեպի ջուրը, կարծես հույս ուներ տեսնել, թե ինչպես Թուսյան հանկարծ դուրս կգա այդ պղտոր տարերքից։ Մակարիչը, չդիմանալով, բղավեց.
— Դե բավական է վազվզել, Ստյո՛պ։ Հիմա ինչ-որ մեկին կհանենք։ Օ՛։ Ահա Պաշկան իր ռետինե հիմարությամբ։
Եվ ճիշտ է, դեպի ափ էր ուղղվում մեծ ռետինե նավակը, որտեղ մյուսների թվում նստած էր երիտասարդ Պաշան։
— Պաշենկա՛, սիրելի՛, այնտեղ Թուսյան է, նա ծննդաբերում է, օգնի՛ր, խնդրում եմ քեզ, — Ստեփանը գրեթե լաց էր լինում։
— Դա հեռու է, Ֆեդորիչ, այնտեղ փրկարարներ են աշխատում, գուցե արդեն տարել են, — պատասխանեց տղան։
— Իսկ եթե ոչ՞, — մեղադրական տոնով ասաց Ստեփանը՝ նայելով նրա աչքերին։
— Լավ, գնացինք, միայն թե ճանապարհին էլ ինչ-որ մեկին կվերցնենք։
Նրանք գոմերից հանեցին մի քանի շուն, վերցրին մի այծ, իսկ հին զուգարանում հայտնաբերեցին տատիկ Պելագեային՝ կարմիր կատվի հետ գրկախառնված։ Թե ինչպես էր նա այնտեղ հայտնվել՝ գաղտնիք էր, իսկ ինքը լռում էր պարտիզանի պես։
Հասնելով հարազատ բակ, Ստեփանը տեսավ միայն կեղտոտ ջուր և ջրով լցված կառույցներ։ Ոչ ճագարներ, ոչ հավեր, ոչ էլ Թուսյա։
Նա կանչում էր նրան, հույս ուներ, բայց ի պատասխան միայն ջրի խշշոցն էր, որը հարվածում էր տան պատերին։
— Կներեք, Ստեփան Ֆեոդորովիչ, — շշնջաց Պաշան։
— Դե ինչ արդեն, — հոգոց հանեց նա՝ շրջվելով։
Պաշան նրանց իջեցրեց չոր տեղամասում։ Պելագեան փորձում էր մխիթարել.
— Գուցե նրան փրկել են, ԱԻՆ-ականները չէ՞ որ ամեն տեղ են շրջում։
Հանկարծ Ստեփանը լսեց ծանոթ հաչոց՝ ուրախ, խեղդված։ Նա շրջվեց։ Մարդիկ կողք քաշվեցին։ Բաճկոնի վրա պառկած էր Թուսյան։ Կողքին փոքրիկ չորս ձագեր էին փորփրում՝ քթերը խոթելով նրա փորին։
Շունը, ամբողջովին կեղտոտ, բայց երջանիկ, պոչը խփում էր գետնին՝ նայելով տիրոջը։ Նա չէր լքել նրան, թեև մի փոքր ուշ։ Իսկ նա՝ չէր հիասթափեցրել։
Ստեփանը գրեթե ընկավ հանկարծակի եկած զգացմունքներից։ Հազիվ քայլելով նա մոտեցավ։
— Ձերն է՞, — հարցրեց անծանոթը։
Գլխով արեց։
— Համալրումով, — ծիծաղեց նա։
Ստեփանը կողքին նստեց և զանգահարեց դստերը.
— Կա՛տ, պատրաստվիր։ Մեզ մոտ հիմա համալրում կա։ Ձագեր։ Այո՛, այո՛, Թուսյան փրկվեց։ Ես կապի մեջ եմ, մի անհանգստացիր։
Տանը թոռները նրանց հերոսների պես դիմավորեցին։ Մեկ շաբաթ անց Միլային դուրս գրեցին, և նրանց փոքրիկ «կենդանաբանական այգին» հաստատվեց երկսենյականոց բնակարանում։ Նեղ էր, աղմկոտ, բայց ջերմ։
Ձագերը մեծանում էին։ Թուսյան մռնչում էր Ֆեդյայի ու Մաշկայի վրա, ովքեր անընդհատ փորձում էին ձագերին տանել։ Միլան ու Կատյան հոգ էին տանում տնային տնտեսության մասին՝ չմոռանալով ժամանակին բոլորին կերակրել։
Մի անգամ երեկոյան Ֆեդյան մոտեցավ մայրիկին.
— Մա՛մ, իսկ կարելի՞ է մի ձագ պահել, — շշնջաց նա։
Կատյան նայեց որդուն, հետո դռան հետևից նայող Մաշկային։ Ժպտաց և գլխով արեց։ Իհարկե՛, կարելի է։
